Monthly Archives: Kasım 2013

Fırat Caner: Şiir demokrasi ister… *

fırat caner

‘Bejan MaturTürk şiirine bir Furuğ tadı getirdi’

İlker Aslan: Şiirle başlayalım. Şiir yazmanın ötesinde, şiir üzerine düşünmek, konuşmak da önemli sizin için. Siz Türk şiirin bugünkü durumunu nasıl yorumluyorsunuz?  Geçmişe nazaran nerede duruyoruz? Edebiyat dergilerinde çıtası yüksek şiirler göremiyoruz genelde. Bu bağlamda bakarsak şiiri nasıl yorumlayabiliriz? Gerçekten de kötü bir dönemden mi geçiyoruz sizce, çoğu eleştirmenin söylediği gibi.

Fırat Caner: Tuhaf görünebilecek bir cümle ile başlayayım: “Şiir demokrasi ister.” Sizin şiirden anladığınız şiirdir, diğerleri değildir gibi bir bakış açısı fakirleştiricidir. Siz kafiyeyi şiirde olmazsa olmaz kabul edebilirsiniz, ama bu durumda Haiku geleneğini dışarıda bırakmış olursunuz. Türk şiirinin bugününü bugünden değerlendirmek mümkün değil gibi geliyor bana. Zira nasıl Divan şiirini Divan şiirinin ölçütleriyle, Garip şiirini Garip şiirinin ölçütleriyle değerlendirmek durumundaysak, bugünün şiirini de bugünün şiirinin ölçütleriyle değerlendirmemiz gerekecek. Bugün, o ölçütlerin oluşmakta olduğu gün. Yarını beklemek gerek. Tarih şiirin öldüğünü söyleyen şair ve eleştirmenlerle dolu. Her gelen şiirin kendisiyle yahut kendi nesliyle son bulduğunu zannediyor. Bu, son mohikan ya da son samuray olma onurunu taşıdığını zannetmenin kibrinden kaynaklanan bir tür hazla ilgili sanırım. Son yirmi yılda çok özgün şiirler yazıldı. Bence en özgün deneme, Murathan Mungan’ın öncülü ve ardılı olmayan 1994 tarihli Metal’i idi. Daha sonra Bejan Matur, Türk şiirine bir Furuğ tadı getirdi. Kendi neslimden şiirlerine hayran olduğum pek çok kişi sayabilirim. BaştaDevrim Dirlikyapan olmak üzere, Selim Temo, Nilay Özer ve daha pek çok kişi. Ben hayran olma kapasitesi yüksek bir okurum açıkçası. Benim neslimin en yoğun beslendiği iki kaynak İkinci Yeni şiiri ve Hilmi Yavuz’dur sanıyorum. Ben kişisel olarak Hilmi Yavuz kaynaklı şiirlerden çok fazla keyif almam, zira Hilmi Yavuz şiiri okumak varken, benzer ama daha düşük nitelikli şiirler okumak bana anlamlı gelmiyor. Aynı durum İkinci Yeni’den beslenen şairlerin şiirleri için de geçerli. Hayranlık duyduğum şairlerse çok sayıda kaynaktan beslenenler genelde. Onlarda İkinci Yeni terbiyesi de var, Attila İlhan terbiyesi de, Hilmi Yavuz terbiyesi de… Daha genç şairlere gelince… Onların kendilerinden önce gelenlerin ölçütlerine uygun şiirler yazmasını beklemek saflık olur. Başka bir dünyanın içine doğdular. Geçmişin şiiriyle yetinmeleri söz konusu bile olamaz. İkinci Yeni de böyle ortaya çıkmadı mı örneğin? Onlar 2. Dünya Savaşı’nı görmüş bir nesil olarak, savaş öncesi yaşamın bir ürünü ya da o yaşama bir tepki olarak ortaya çıkan şiirlerle yetinemiyorlardı. Yeni nesil şairler için de durum tam olarak budur bence. Onları en iyi kendi nesilleri anlayacak ve anlatacak. Genç bir eleştirmen neslinin olması da bu yüzden önemli. Kısacası, şiir deneyimimiz bakımından kötü bir dönemden geçiyoruz diyemem. Şiirin de kendi evrimi var.

Zeval

İ.A.: Zeval’den bahsetmenin tam da yeri. Zeval sizce şiirin neresinde durarak okura ulaşıyor? Ki baktığımız zaman, farklı bölümlerden oluşan Zeval, muhteva olarak da üslup olarak da farklı şekillerde ilerliyor. Bu anlamda da okura değişik bir okuma seyri ve zevki sunuyor. Muhtevayı ve üslubunuzu da işin içine katarak konuşursak, okunması zor şiirler mi sizinkiler? Belli bir okuma birikimi gerektiğini düşünüyorum ben şahsen. Sizce de böyle mi? Özetlersek, Zeval nedir, nerededir?

F.C.: Zeval’in okura ulaşmak konusunda nasıl bir serüveni var bilemiyorum. Ben kitabı üç kısım olarak tasarladım. Biçimle ilgili üslup özelikleri bakımından bu üç kısım birbirinden tamamen ayrı özellikler gösterir. Ancak üslubun pek çok bileşeni vardır. Örneğin bir yazarın yoğun olarak kullandığı sözcük dağarı da onun üslubunun bir yönüdür. Yani, üslup bakımından çok farklıymış gibi görünen bu üç kısım, başka şairlerin kitaplarıymış gibi ayrı ayrı yayımlansaydı bile, iyi bir şiir eleştirmeni aynı şair tarafından yazıldıklarını tespit edebilirdi. Belli bir okuma birikimi gerektirdiği yönündeki tespitiniz doğrudur. Belli bir okuma birikimi gerektirmeyen eserler, benim ilgimi çeken eserler olmadı hiçbir zaman. Yani bir popüler edebiyat okuru değilim. Büyük eserleri iyi eserlerden ayıran temel özellik bana göre belli bir okuma birikimi gerektirmeleri, fakat bunu hissettirmemeleridir. Tolsoy okumak için devasa bir okuma birikimine ihtiyacınız vardır. Ama sıradan bir okur da Tolstoy’un yazdıklarını o birikime sahip bir okurunkine kıyasla vasat, ama kendince büyük bir keyifle okuyabilir. Necatigil’in deyişi ile Hikmet Burcu’ndan bahsediyorum aslında. Tespiti yapabildiğinize göre, Zeval’in o burcun şiirlerinden meydana gelmediği aşikar. Ancak benim bakış açımla burçlar arasındaki yolculuk, yalnızca yazarın yolculuğu değil. Her şair, kendi okurunu, hikmet burcundaki eserlerini paylaştığında sahip olmaları gereken altyapı konusunda adım adım yönlendirir. Dolayısıyla şiirinin şimdisi sadece şiirle ilişkisinin seyrine değil, aynı zamanda okuru ile ilişkisinin olgunlaşmasına bağlıdır. Zeval, bu yönüyle benim kendi serüvenimi ifşa edişimdir, kısa bibliyografyamdır, Eco’nun bakış açsısını devşirerek söyleyecek olursam okura gelecek için verdiğim anahtardır.

hayıflanma

İ.A.: Şiirde olduğu kadar anlatı/öykü alanında da başarılı bir örnek sundunuz okura: Hayıflanma. Bu kitabınız ayrı kısımlardan oluşan, çok katmanlı, ama aynı zamanda bir bütünün parçaları gibi de duran bir metinler bütünü. Öte yandan başka metinlere, isimlere de sık sık göndermeler var. Bilge Karasu, ilk aklıma gelen. Belli ki bilinçli bir seçim bu. Dil ile ustaca oynuyorsunuz ve kurmacanın sınırlarını da zorluyorsunuz bana kalırsa. Hayıflanma, bir solukta okunabilecek bir kitap olsa da bir solukta anlaşılabilecek bir kitap değil gibi. Sizce de öyle mi? Hayıflanma’nın isminden yola çıkarak başlayıp kitabı anlatır mısınız? İnsan neden hayıflanır ki?

F.C.: Hayıflanma bir kurmaca anlatı olarak yayımlandı. Öykü dizisi içinde yayımlanmış olmasına rağmen, bir öykü kitabı olmadığı çabucak anlaşılabilir. Niyet yanılgısı içine düşmeyi göze alıp bana sorarsanız, Hayıflanma’nın bir edebiyat teorisi kitabı olduğunu söylerim. Teori pratik incelenmek suretiyle kurulur. Bununla birlikte mümkün ve kuvve halinde şeyler de var. Ben bu tür şeylerin peşine düştüm. Örneğin yirminci yüzyıl klasik müzik bestekarlarının melodiyi dışlamaları gibi, olay zincirini dışladım. Yapıtın açıklığını farklı yorumlara açık bırakmakla değil, onu öyküsüzleştirmekle inşa etmeye gayret ettim. Hiçbir şey anlatmamak zordur. Hiçbir şey anlatmadan sürüklemek daha zordur. Hayıflanma’da ne öykü ne de karakter vardır. Kişiler varmış gibidir, ama aslında onlar da yoktur. Sait ile Sinan ne aynı ne de ayrı kişilerdir. Küçük bir kitap Hayıflanma. Ama ona Tolstoy’un Anna Karenina’ya verdiğinden daha az emek vermediğimi söyleyebilirim. Bunu eserleri karşılaştırmak için söylemiyorum. Zira bir okur olarak kendi yazdıklarıma hayranlık duyamadım hiç. Yazıp tamamladığım her kitap, benim için yazmak ve dolayısıyla okumak hayali ile yaşadığım kitabı yine yazamamış olma başarısızlığımdır.

Önder Otçu’ya ve Ramis Dara’ya minnet duyarım’

İ.A.: Özellikle şiirlerinizle farklı edebiyat dergilerinde yer alıyorsunuz sık sık. Belki de her yazarın; şair, öykücü, romancı, denemeci ya da nasıl adlandırılırsa adlandırılsın, yolu dergilerden geçer. Bundan belki 50 yıl önce edebiyat dergileri daha kıymetliydi diye düşünenler var. Çünkü daha azdı. Şimdi sayıları daha fazla ancak dergilerde yayımlanan ürünlerin niteliği tartışmaya açık bu sefer de. Sizce edebiyat dergileri, üzerine düşen görevi ne kadar yerine getirebiliyor? Ya da getirebiliyor mu? Edebiyat dergilerini de tıpkı üniversiteler gibi ideoloji kalelerine dönüştürmeye çalışanlar oluyor. Ben buna inanmak istemiyorum ancak siz bu duruma nasıl bakıyorsunuz? Gerçekten de eskisi kadar kıymetli değil mi artık edebiyat dergileri?

F.C.: Bana kalırsa edebiyat dergilerinin bu dergilerde yer alan editör vb. kişiler sayesinde gördüğü iki temel işlev vardır: Yeni yazarların ortaya çıkmasına vesile olmak ve ortaya çıkmasına verile oldukları yeni yazarları teşvik etmek. Ben kendi adıma gençliğimde bu teşviki gördüm. Örneğin Önder Otçu’ya ve Ramis Dara’ya büyük minnet duyarım. Genç bir yazar yalnızca internetteki arkadaş listesinde yer alan kişilerin beğenisi ile mutlu olamaz sanıyorum. Bu Ödipal bir durum, genç yazar önce baba figürlerinin takdirini almak ister. Biraz olsun almak durumunda. Sonra yeterince takdir edilmeyişi devreye girmeli ki baba figürüne isyan etsin ve onu öldürebilsin. Baba figürü sadece öncül şair ya da şairler değil, aynı zamanda editör, eleştirmen vs. Derken kendi serüveni içinde hepsiyle barışmayı ve onları öldürmeden yaşamayı öğrenebilirse, Harold Bloom’un dediği gibi, büyük şair olabilir. Olamayabilir de tabii… Dergilere gelince… Dergiler sizin deyişinizle hep “kale” olmuştur. Bunun bir sakıncası yok, ortada tek bir kale olmadığı sürece. Her duruşun kendine yer bulabildiği dergiler olması demokrasi kültürünün gelişmesine bağlı. Her duruşun tek bir dergide yer bulabilmesi ise bence ancak o derginin Kapitalizm’in bir kalesi olması ile mümkün. Ben her ideolojinin temsil edildiği bir parlamento hayali kurarım, her ideolojiden insanların bir arada bulunduğu bir  parti hayali değil. Biri demokrasi ile ilgili. Öbürü çıkarları için değerlerini bir kenara bırakan insanların bir araya gelmesiyle mümkün gibi geliyor bana. Belki de kötü niyetliyim.

‘Kitap tozu fetişizmi bizim nesille birlikte sona erer’

İ.A.: Önceki soruyla bağlantılı cevaplayabilirsiniz şimdiki soruyu da. Ya da devamı gibi düşünelim. İnternetin olanakları düşünüldüğünde bazen dergilere hatta kitaplara bile ihtiyacımız olmadığı düşünülüyor. Gelecekte daha da artacak bu durum. E-kitaplar bunun ilk örneklerini sundu okura. Sizce internetin olanakları edebiyatı öldürüyor mu? Yoksa tam tersine, insanlara yeni yazma sahaları mı açıyor?

F.C.: İnsan oldukça edebiyat ölmez. Değişir, ama ölmez. E-kitaplar yepyeni olanaklar yaratıyor aslında. Kitap tozu fetişizmi bizim nesille birlikte sona erer muhtemelen. Kitap bir nesne değildir, onu anlamlı kılanlar içindekiler. Kaldı ki edebiyat yalnızca kitap denen nesnenin içinde değildir. Bir film izlediğinizde aynı zamanda bir senaryo okumuş olursunuz. Ben, okuma hastası biri olarak, filmleri izlemekten ziyade okurum. Bir oyuncu oyunculuğa, bir ışıkçı ışığa odaklanır, ben de metne odaklanırım.

İ.A.: Son olarak planladığınız yeni çalışmalarınızdan bahsedelim. Yeni şiir ya da öykü/anlatı dosyalarınız var mı yayımlanmaya hazır? Üslup ya da içerik olarak okuru şaşırtmaya devam edecek gibisiniz. Fırat Caner, okurlara yeni metinlerini müjdeleyecek mi?

F.C.: Benim çalışma disiplinimde “yeni” bir dosyanın yayımlanmaya hazır olması söz konusu değil. Yayımlanmaya hazır ve yakında yayımlanmasını ümit ettiğim dosyalar var elimde, ancak hiçbiri “yeni” değil. “Yeni” demek, henüz yeterince işlenmemiş demek. “Hazır” demek, artık onunla uğraşmaktan bıktım, dayanamıyorum, daha iyi hale getirmek için yeni çözümler üretemiyorum, olmadı işte, başaramadım ve belli ki başaramayacağım, ama ondan kurtulmam lazım ve yayımlamadığım sürece kurtulamayacağım, yayımlarsam hiç değilse her şeye sıfırdan başlayabilirim demek.

_________________________
* http://www.yenicikanlar.com.tr/firat-caner-siir-demokrasi-ister-14638 adresinde, “Yeni Çıkanlar” için Bu yılki Cevdet Kudret Edebiyat Ödülü’nün sahibi Fırat Caner ile yaptığım söyleşidir. Üzerinden epeyce zaman geçti ama burada da bulunmasını istedim.

Reklamlar

Solup Giden Bir Zihnin Resimleri

Amerikalı ressam William Utermohlen’un Alzheimer olduğunu öğrendikten sonra yaptığı otoportreleri. Linke tıklayıp resimlere bakın lütfen. Ressamın zihniyle birlikte renk, desen, çizgi, derinlik, ayrıntı …vs. algısı da yavaş yavaş kaybolmaya başlıyor. Son resim -Murat Gülsoy’un da belirttiği üzere- çok çarpıcı ve dramatik. Karanlık bir odada kaybolmuş gibi. Tüyler ürpertici.

MURAT GÜLSOY

Amerikalı ressam William Utermohlen 1995 yılında Alzheimer olduğunu öğrenince otoportresini yapmaya başlar. Sekiz yıl boyunca yaptığı bu resimler sanat tarihinde şimdiden çok özel bir yere sahip. Çünkü insanın melekelerini yitirirken yaptığı resimler bize çok önemli ipuçları sağlıyor.

1995 Yılında muhtemelen hastalığın ilk evresinde yaptığı portresindeki renk, şekil ve desen hakimiyeti geçen yıllar içinde aşama aşama yok olacaktır:

Self-Portrait with Easel (Yellow and Green) 1996 oil on canvas, 46x35cm

View original post 107 kelime daha


Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nün Devamı

MURAT GÜLSOY

Bazen yazarlar romanlarının sonunda öyle bir şey yaparlar ki kitabı okuma şeklimiz tümden değişir, o ana kadar zihnimizde kurulan dünya alt üst olur. Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü, edebiyatımızın sıradışı romanlarından biri olarak git gide daha fazla ilgi toplarken Turan Alptekin’in “Ahmet Hamdi Tanpınar Bir Kültür Bir İnsan” adlı kitabında yayımladığı ek bölüm kafaları karıştırıyor. Tanpınar’ın yazdığı bu ek bölüm bildiğimiz kadarıyla romana dahil edilmemiştir. Bu ek bölüm romandaki karakterlerden birinin diğerine yazdığı bir mektuptur. Romanı okumuş olanlara hatırlatmakta yarar var: Roman Hayri İrdal’ın çocukluğundan başlayarak kendi hayatını anlattığı ve özellikle de bir tür günah çıkarma olarak okunabilecek bir iç dökme metnidir. Yaşlı bir adamın bunaklığından yararlanarak mirasına konma gibi bir suçlama ile mahkemelere düştüğü bir döneminde geçirdiği sinir krizleri nedeniyle yolu Dr. Ramiz’le kesişen Hayri İrdal’ın psikanaliz ile tedavisi eşsiz bir komedi olarak sunulur. Daha sonra tanışacağı Halit Ayarcı ise dönemin ruhunu son derece iyi kavramış üst düzey bir…

View original post 1.293 kelime daha


ŞİİRİN YENİ DURAĞI (Radikal Kitap 659. Sayı)


Zeval

ŞİİRİN YENİ DURAĞI *

Her yıl dönüşümlü olarak farklı bir türe verilen Cevdet Kudret Edebiyat Ödülü’ne bu yıl şiir dalında Fırat Caner’in Zeval isimli kitabı layık görüldü. Mühendislik eğitiminin ardından edebiyat alanında eğitim hayatına devam eden Caner, hala Türk Dili ve Edebiyatı alanında akademisyen olarak çalışıyor. Çalışma hayatını bir kenara bırakırsak, edebiyatla akademi dışında da (belki de akademide olduğundan daha fazla) ilgileniyor Caner. İşte “Zeval” de bu ilginin bir meyvesi…

Bu yılın haziran ayında piyasaya çıkan Zeval, üç bölümden oluşuyor. Aslına bakılırsa bu üç bölüm de biçimsel özellikler bakımından birbirinden çok farklı birer görüntü çiziyor. Üç bölüm de ayrı birer şiir kitabı gibi. Ancak bu, şiirler arasında bir kopukluk olduğunu göstermiyor. Aksine, Caner kullandığı muhteva ve dağarcık bakımından şiirlerini aynı çatı altında okumamıza da yardımcı oluyor. Her şiirin, her bölümün ayrı bir dünyası var ve o dünyalar esasında, bir bütünün parçası gibi.

İlk bölüm, kitapla aynı adı taşıyan, Zeval… İlk bölümde “kutsal”a karşı bir söylem var. Şaman fikrini merkeze alan bu bölümde medeniyet, din, inanç sistemi, yaşam ve ölüme dair olan düşünceler dikkat çekiyor. Şiiri kullanarak adeta bir inanç sistemi eleştirisi ya da dinler tarihi okuması sunuyor okurun önüne Fırat Caner. Zaman zaman ağır bir sorgulamaya dönüşen ilk bölüm şiirlerinde kaleminin ucunu da bir hayli sivriltiyor bana kalırsa şair. Dinlere dair olan söylem ile eylem arasındaki kopukluğu da bu şekilde gösteriyor bize. Örneğin melancholia adlı şiirindeki “uzun kitaplar yazılıyor / çok sonra ölümünden / ve onun adıyla başlayan / öçler alınıyor”  dizeleri, bu inanç sistemleri üzerine olan sorgulamanın sadece bir köşe başını gösteriyor bize. Olanı eleştirirken, olması gerekene de işaret ediyor sık sık satır aralarında Caner.

Taş Denizi adlı ikinci kısımdaki şiirler, ilk kısımla belli noktalarda benzerlik gösterse de biçimsel olarak daha farklı ve okuması da daha zor bir zeminde duruyor. Her ne kadar ilk bölümdeki şiirler kadar olmasa da, bu bölümdeki şiirlerde de çeşitli dini göndermeler mevcut. İmge, şiirlerinde önemli bir yer kaplıyor Caner’in. Küçük bir noktadan çıkmış gibi duran şiirler, geniş bir dünyaya açılarak çabuk tüketilmesi zor metinler sunuyor ve böylece de okurun zihnini kurcalıyor.  Taş Denizi başlıklı kısımda daha yalın gibi görünen şiirlerin altında bana kalırsa önceki bölüme nazaran daha yoğun bir anlatım var.

Kitabın üçüncü ve son kısmını ise Islıklar adlı bölüm oluşturuyor. Bu bölüm, ilk iki bölüme göre daha farklı bir muhteva içeriyor. Zeval ve Taş Denizi’ndeki duruş, dünyevi bir boyuta doğru evriliyor. Soyut olandan somut olana doğru bir değişim gösteriyor Caner’in şiir dünyası. İnanca yönelik sorgulayıcı tavır geride kalıyor artık ve dünyaya dair, kendini bulmuş bir figür çıkıyor sanki karşımıza. Ancak imgesel anlatımı devam ediyor şairin. Zaten kitap boyunca bu imgeyi genel olarak kaleminden düşürmediğini de görüyoruz Caner’in. Bu duruş, Islıklar’da da devam ediyor ve son şiir olan şiir yazmayı unuttum ile kitaba son nokta koyuluyor. Son şiir, şiir diye sunulan her satırı yeniden sorgulamamıza, okumamıza da işaret ediyor. Kendi yaptığı dünyayı kendisi yıkan Caner, bu son şiirini belki de bu yüzden, “Artık özgürüm.” şeklinde son derece sade ama bir o kadar da derin bir ifadeyle noktalıyor. Şiir, bütün bu sorgulamanın ardından özgürlüğe açılan bir kapı oluyor.

Zeval, hacmine oranla oldukça yoğun ve okunması zor bir kitap genel olarak. Bir çırpıda bitirilemeyecek, bitirilse bile tekrar tekrar dönülüp bakılması gereken, haz verici ancak hazmı zor bir metinler bütünü… Belli bir okuma birikimi gerektiriyor bu yüzden de. “… [şairin] şiirinin şimdisi sadece şiirle ilişkisinin seyrine değil, aynı zamanda okuru ile ilişkisinin olgunlaşmasına bağlıdır. Zeval, bu yönüyle benim kendi serüvenimi ifşa edişimdir, kısa bibliyografyamdır, Eco’nun bakış açsısını devşirerek söyleyecek olursam okura gelecek için verdiğim anahtardır.” diyen Caner, kendi şiirinin şifrelerini görmemiz açısından da önemli ipuçları sunuyor bize. Cevdet Kudret Edebiyat Ödülü’nün bu yılki sahibi Zeval, ilk sayfasından itibaren okuru alıp büyük bir yolculuğa çıkarıyor ve en sonunda da okurun ruhunu özgür bırakarak bu yolculuğa son veriyor. Üslubu, muhtevası ve biçimsel özellikleri ile Zeval, Türk şiirinin önemli örneklerinden birisi olduğunu şimdiden gösteriyor bize.

 

Radikal Kitap 659

* Radikal Kitap’ın 1 Kasım 2013 Cuma günkü 659. sayısında  yayımlanmıştır.
http://kitap.radikal.com.tr/Makale/siirin-yeni-duragi-385953